Historia zakładu

Maciej Sztuba

Carl Barnim Theodor Grüneberg urodził się 27 grudnia 1828 roku w Szczecinie1 jako trzecie z sześciorga dzieci Augusta Wilhelma i Caroliny Henrietty Rosalii Grüneberg z domu Breslich2. Jego ojciec, kontynuował liczącą ponad sto lat, sięgającą jeszcze okresu baroku tradycję rodu Grünebergów w dziedzinie budownictwa organowego3.

Drzewo genealogiczne rodu Grüneberg. Opr. Maciej Sztuba

W związku z przedwczesną
śmiercią ojca w 1837 roku, trudno stwierdzić czy Barnim Grüneberg
otrzymał jakiekolwiek wykształcenie w fachu właśnie u niego – w
chwili śmierci ojca miał zaledwie 9 lat. W latach 1843-47
terminował w warsztacie swojego wuja, Carla Augusta Buchholza4
w Berlinie, który był wówczas jednym z najbardziej cenionych
organmistrzów na ziemiach niemieckich. Można przypuszczać, że
właśnie tam Barnim Grüneberg został wyzwolony na czeladnika. W
kolejnych latach odbył wędrówkę po największych europejskich
warsztatach organowych. Na obecnym etapie badań niemożliwym jest
określenie jak długo ona trwała, można jedynie domniemywać, że
miała ona miejsce między 1847 a 1854 rokiem. Warsztat zmarłego
ojca przejęła wdowa i przekształciła w sklep handlujący
fortepianami i pianinami5.

Carl Barnim Theodor Grüneberg

Podczas swojej wędrówki
Grüneberg odwiedził wielkie, europejskie firmy, budujące organy
na całym świecie. Niestety nie udało się ustalić przez jaki czas
przebywał w danym warsztacie, ani jaki był tam jego zakres
obowiązków. Niepewna jest także sama liczba warsztatów które
Grüneberg odwiedził. Po analizie dostępnej literatury można
przyjąć za pewnik6,
że przebywał u Aristide’a Cavaillé-Colla7
w Paryżu oraz Eberhardta Friedricha Walckera8
w Ludwigsburgu. Według Prosta odwiedził także warsztat Friedricha
Haasa9
w Lucernie, firmę Kyburz w Solothurn oraz bliżej nieokreślony
warsztat w Londynie10.
Znajdujemy również informację, że Grüneberg odwiedził
nieokreślony warsztat w Wiedniu11.

Po okresie nauki, w roku 1854 Grüneberg założył nową firmę pod nazwą Orgelbauanstalt B. Grüneberg, Stettin12. Mimo to, zarówno w drukach reklamowych jak i w katalogu instrumentów podawano informację Gegründet: 1782, co oznacza „założono w 1782”. W tym właśnie roku dziadek Barnima Grüneberga – Georg Friedrich – otworzył warsztat w Szczecinie13. Ten fakt wskazuje jak bardzo Barnim Grüneberg był związany z rodzinną tradycją w dziedzinie budowy organów, choć niewykluczone, że był to także zabieg marketingowy.

Nowo otwarty warsztat mieścił się w kamienicy przy Große Domstraße 2414 w Szczecinie, gdzie wcześniej znajdował się warsztat ojca Barnima Grüneberga. W tym samym roku powstały pierwsze instrumenty, zakupione do kościołów w Boninie (pow. Łobez, niem. Bonin), Kummerow (pow. Demmin) i Wielinie (pow. Koszalin, niem. Vellin)15. W katalogu instrumentów oznaczone są one jako opus 1, 2 i 3 choć obecnie nie ma na nich numerów16. Można zatem wnioskować, że praktyka numeracji dzieł pojawiła się w późniejszym czasie17.

Organy produkowane przez warsztat
Grüneberga szybko zdobyły renomę. Świadczą o tym liczne,
pozytywne opnie zawarte w protokołach rewizyjnych18.
Przy okazji ubiegania się Grüneberga o kontrakt na budowę organów
w kościele Zbawiciela w Lęborku, inspektor budowlany Brecht ze
Szczecina zaznacza w jednym z listów19,
iż instrumenty Grüneberga są lepsze technicznie od konkurencyjnej
firmy Friedricha Kaltschmidta20
ze Szczecina.

W roku 1863 Barnim Grüneberg
poślubił córkę superintendenta z Langenhagen – Clarę Müller21.
Na obecnym poziomie badań wiadomo, że z małżeństwa narodziło
się dwóch synów – Georg i Felix Johannes.

Pozycja warsztatu Grüneberga umacniała się z roku na rok. W 1868 roku Grüneberg otrzymał prestiżowy kontrakt na budowę nowego instrumentu w głównym kościele Szczecina – kościele św. Jakuba (obecnie bazylika archikatedralna). Na prestiż miejsca wpływał również fakt, że do roku 1865 posadę organisty piastował tam Carl Loewe22. Z organami w tym kościele rodzina Grünebergów była ściśle związana. Zarówno jego ojciec jak i dziadek wykonywali tam różne prace, sięgające zakresem od serwisu po rozbudowę23.

Organy Grüneberga w bazylice św. Jakuba w Szczecinie, ok. 1910 r.
Fot. http://szczecin.fotopolska.eu/297347,foto.html?o=b72411&p=1

Ukończony w 1870 roku instrument otrzymał liczne pochlebne opinie. Carl Adolf Lorenz24, ówczesny dyrektor muzyczny, w protokole rewizyjnym tak opisuje instrument Grüneberga:

Der Meister hat mit peinlichster Genauigkeit und Sauberkeit den Bau bis in die kleinsten Details durchgeführt (…), es ist ein Genuss, das Werk zu besichtigen25.

W dobie rozwoju industrialnej
produkcji organów, najważniejsze firmy rywalizowały ze sobą w
dążeniu do zbudowania jak największych organów. Dotychczasowe
ograniczenia w ilości głosów w organach zostały przezwyciężone
dzięki rozwojowi techniki, tj. dzięki nowym rodzajom wiatrownic czy
pneumatyce rurkowej. Również możliwość kupienia prefabrykatów
od innych firm sprawiała, że budowa wielkich instrumentów była o
wiele prostsza i tańsza niż dotychczas. Śledząc te dążenia
można dojść do wniosku, że pozycja budowniczego największych na
świecie organów dawała duży prestiż. Takie organy stawały się
miejscem, do którego przyjeżdżali dyrektorzy muzyczni i organiści
nie tylko z całego kraju ale i z zagranicy aby podziwiać bogactwo
głosów czy nowe rozwiązania techniczne. Instrument stawał się
symbolem miejscowości, w której się znajdował. Stawał się nawet
przedmiotem utworów literackich. Była to zatem najdoskonalsza
wówczas forma reklamy.

Do tej rywalizacji przystąpił również Barnim Grüneberg, choć jego warsztat był o wiele skromniejszy i bardziej tradycjonalistyczny od pozostałych konkurentów. W rezultacie powstało opus magnum – wielkie organy w kościele św. Trójcy w Lipawie (obecnie Liepaja, Łotwa, niem. Libau). Liczą one 131 głosów i 4 manuały. Nie był to jednak instrument zbudowany w całości od podstaw. Grüneberg rozbudował istniejący już instrument, który już wówczas liczył 77 głosów26. Dla Grüneberga była to niezwykła okazja. Poprzez dobudowanie zaledwie 54 registrów oraz maszyny Barkera osiągnął wiodącą pozycję. O jego dumie z tego powodu świadczy tabliczka umieszczona nad manuałami lipawskich organów: Grösste Orgel der Welt, erbaut im Jahre 1885 von B. Grüneberg Orgelbau-Anstalt Stettin27. Wkrótce organy stały się obiektem odwiedzin wielu organistów – 1893 roku Lipawę odwiedził również polski kompozytor i organista Mieczysław Surzyński28.

Organy Grüneberga w kościele św. Trójcy w Lipawie (Łotwa). Fot. Szymon L. Januszkiewicz

Już po pięciu latach Grüneberg
stracił pozycję budowniczego największych na świecie organów,
kiedy to firma William Hill & Son zbudowała liczące 133 głosy
organy w auli ratusza w Sydney. Trzeba jednak pamiętać, że organy
zbudowane przez firmę Hill & Son oparte są o system
pneumatyczny, który znacznie ułatwia budowę wielkich instrumentów.
Tak więc w dalszym ciągu organy w Lipawie są największym na
świecie instrumentem o trakturze mechanicznej. Dopiero w 1979 roku
dorównały im organy gmachu opery w Sydney (5+P/131).

Tabela
1.
Największe organy u schyłku
XIX wieku29.

Rok

Lokalizacja

Budowniczy

Traktura

Man.

Reg.

1862

Paryż, St. Sulpice

A.
Cavaillé-Coll

Mechaniczna

5+P

100

1871

Londyn, Royal Albert Hall

H. Willis & Sons

Pneumatyczna

4+P

111

1883

Ryga, Rigas Doms

Walcker & Cie.

Mechaniczna

4+P

124

1885

Lipawa, Trinitatis

B. Grüneberg

Mechaniczna

4+P

131

1890

Sydney, Town Hall

W. Hill & Son

Pneumatyczna

5+P

133

W 1894 roku Barnim Grüneberg
został uhonorowany tytułem nadwornego dostawcy Wielkiego Księcia
Friedricha Wilhelma von Mecklenburg-Strelitz30.
Tytuł ten został przyznany organmistrzowi za wybudowanie organów
op. 349, które Wielki Książę podarował kościołowi miejskiemu w
Neustrelitz31.
Zachowany do dziś instrument zawiera wiele nowoczesnych rozwiązań,
tj. mechaniczną trakturę gry z zastosowaniem pneumatycznej traktury
registrów, pneumatyczne urządzenia pomocnicze oraz 11-pozycyjny
system crescendo32.
Organy posiadają również dźwignię Barkera.

Pod koniec XIX wieku warsztat
przy Große Domstraße wytwarzał ok. 10-15 organów rocznie33,
jednak skromne warunki lokalowe nie pozwalały na dalszy rozwój
firmy. Punkt zwrotny nastąpił w roku 1906. Wtedy to w miejscowości
Finkenwalde bei Stettin została
zbudowana całkowicie nowa fabryka. Mieściła się ona przy
Langestraße 6134.
Posiadała dużą halę montażową, przestronne pomieszczenia
warsztatowe, suszarnię drewna, a nawet własną bocznicę kolejową35
a napęd zapewniał silnik parowy. Zakład zatrudniał 65 osób36.
Jeszcze w tym samym roku firma zbudowała ok. 30 instrumentów.
Należy zatem uznać, że zakład Grüneberga zmienił się z
rzemieślniczego warsztatu w nowoczesną fabrykę. Krótko po tym, 28
sierpnia 1907 roku zmarł Barnim Grüneberg.

Zakład budowy organów B. Grüneberg w Zdrojach, ok. 1912 r.

Dalsze losy zakładu są dość
niejasne. Najpierw majątek przejęła wdowa po zmarłym właścicielu
– Clara Grüneberg37.
Budową organów kierował młodszy syn Felix38.
Około 1911 roku właścicielem fabryki został Georg Grüneberg,
starszy brat Felixa39.
Jednak po zakończeniu I Wojny Światowej opuścił on zakład i
rozpoczął działalność w innej branży40.
Fabrykę przejął Felix Grüneberg, który zachował dawną nazwę
fabryki B. Grüneberg Orgelbauanstalt, co mogło być wyrazem
chęci kontynuowania dzieła ojca lub wolą rodziny.

W wyniku powojennej recesji,
problemów z nazistowskimi władzami oraz kłopotów z uzyskaniem
materiałów, w latach 1918-1939 zbudowanych zostało zaledwie ok. 50
instrumentów – tak wynika z danych, dopisanych na maszynie w
katalogu firmowym41,
choć mogą być one nieprecyzyjne.

Reklama z lat 30. XX wieku

Ostateczny koniec działalności
firmy nastąpił 7 marca 1945 r., kiedy to Felix Grüneberg opuścił
Szczecin uciekając przed zbliżającymi się do miasta wojskami42.

Pod szyldem B. Grüneberg zostało zbudowanych ok. 815 instrumentów, jednak liczba ta jest jedynie szacunkowa, gdyż katalog firmowy kończy się na pozycji 773. Zawiera on jednak też ok. 20 instrumentów bez numeru, natomiast ostatni znany, numerowany instrument Grüneberga to opus 796 w Trzebiszewie. Szacuje się, że około połowa z nich znajduje się obecnie na terenach Polski, głównie w województwach lubuskim, zachodniopomorskim i pomorskim. Dokładna liczba zachowanych instrumentów nie jest jednak znana. Jest to ciągle otwarty temat do badań.


1D. Prost, Die Orgelbauerfamilie Grüneberg w: Acta Organologica, Kassel, 1991, t. 22, s. 105

2A.
Dornheim, Forschergeist und Unternehmermut: Der Kölner
Chemiker und Industrielle Hermann Julius Grüneberg,
Köln,
2006, s. 20

3Również
dziadek Barnima Grüneberga, Georg Friedrich (1752-1827) oraz jego
pradziadek, Philipp Wilhelm (1710-1777) trudnili się budową
organów.

4Carl
August Buchholz (1796-1884). Niemiecki organmistrz działający w
Berlinie. Jego organy można do dziś znaleźć w wielu kościołach
Brandenburgii, Pomorza (w tym także w Pelplinie) oraz innych
częściach Europy, m.in. w Rumunii.

5Ibidem,
s.27

6B. Grüneberg Orgelbauanstalt mit Dampfbetrieb, Stettin, 1912 (katalog firmy), s. 9

7Aristide
Cavaillé-Coll (1811-1899). Francuski organmistrz i wynalazca. Przez
wielu uważany za największego organmistrza w historii. Opatentował
m.in. budowę fletu harmonicznego.

8Eberhardt
Friedrich Walcker (1794-1872). Jeden z najwybitniejszych
organmistrzów w Historii niemieckiego budownictwa organowego.
Założyciel firmy Walcker & Compagnie.

9Friedrich
Haas (1811-1886). Najwybitniejszy szwajcarski organmistrz w XIX w.

10D.
Prost, op. cit., s. 110

11M.
Funck, Die Orgeln der Hansestadt Greifswald,
Schwerin, 2009, s. 231

12D.
Prost, loc. cit.

13Ibidem,
s. 108

14Obecnie
ulica Farna, budynek został zniszczony podczas działań wojennych.

15B.
Grüneberg…
,. s. 17

16Badania
własne.

17Współcześni
Grünebergowi organmistrzowie rzadko kiedy umieszczali numer dzieła
na organach. Por.
organy C. A. Buchholza lub Ch. F. Voelknera.

18Ibidem,
passim

19Dokumenty
uzyskane dzięki uprzejmości dr. Przemysława Lewko.

20Friedrich
Wilhelm Kaltschmidt (1812-1896). Budowniczy organów. W 1840 roku
otworzył warsztat budowy organów w Szczecinie. Znany przede
wszystkim z pracy przy wielkich organach katedry w Oliwie (1863-65).

21A.
Dornheim, op. cit.,
s. 23

22Johann
Carl Gottfried Loewe (1796-1869). Kompozytor, śpiewak i organista
działający w Szczecinie, znany głównie z licznych pieśni.

23B.
Grüneberg…
, .s. 25-28

24Carl
(Karl) Adolf Lorenz (1837-1923).
Niemiecki organista i kompozytor urodzony w Koszalinie. Po
ustąpieniu Carla Loewe objął stanowisko organisty w kościele św.
Jakuba w Szczecinie.

25Mistrz
przeprowadził budowę co do najmniejszego detalu z najwyższą

dokładnością i schludnością (…), przyjemnością
jest to dzieło wizytować
. Tłumaczenie własne. Ibidem, s.
27

26M.
Rost, Latvian Organ Landscape
w: Organ Landscape Latvia,
Martin Rost [organy], MDG, 2008, CD, książeczka dodana do płyty

27Największe
organy świata zbudowane w roku 1885 przez Zakład Budowy Organów
B. Grüneberg ze Szczecina.

Tłumaczenie własne.

28M.
Rost, [Informacje o
organach
] w: Romantische
Orgeln 3
, Martin Rost [organy],
Thorofon, 1993, CD, książeczka dodana do płyty

29Opracowane
na podstawie internetowej bazy danych organów International
Organ Foundation
, [dostęp:
5.05.2011], dostępna w internecie: <http:\\intorg.org>

30Pełny
tytuł brzmiał Hoflieferant S[eine]r
Königlichen Hochheit des Grossherzogs von Mecklenburg-Strelitz
co
tłumaczy się jako Nadworny dostawca Jego Królewskiej
Mości Wielkiego Księcia Mecklenburg-Strelitz
.
Tłumaczenie własne. D. Prost, op. cit.,
s. 119

31B.
Grüneberg…
, s. 29

32Ibidem,
s. 30

33Ibidem,
s. 21-22

34Obecnie
ul. Batalionów Chłopskich 61, Szczecin Zdroje.

35Ibidem,
s. 10

36D.
Prost, op. cit., s. 121

37Adress-
und Geschäfts-Handbuch für Stettin
,
pod red. P. Niekammera, Stettin, 1908, s. 134, [online], [dostęp
10.05.2011], dostępny w internecie:
<http://zbc.ksiaznica.szczecin.pl/dlibra>

38D.
Prost, op. cit., s.
123

39Adressbuch
für Stettin und Umgebung: unter Benutzung amtlicher Quellen 1912
,
Stettin, 1911, s. 120, [online], [dostęp 10.05.2011], dostępny w
internecie: <http://zbc.ksiaznica.szczecin.pl/dlibra>

40Adressbuch
für Stettin und Umgebung: unter Benutzung amtlicher Quellen 1925
,
Stettin, 1924, [online], [dostęp 10.05.2011], dostępny w
internecie: <http://pommerndatenbank.de>

41B.
Grüneberg…
, s. 24-25

42D.
Prost, op. cit., s.
127