Konserwacja organów - jak wilgoć i korozja wpływają na zabytkowe instrumenty
Konserwacja organów wymaga zrozumienia materiałów, z których zbudowano instrument. Drewno, cyna i ołów reagują na warunki panujące w kościele inaczej niż kamień czy tynk, dlatego zmiany klimatu we wnętrzu odbijają się na stanie całych organów. W tym artykule opisano, jak wilgotność i temperatura działają na zabytkowe organy. Jak wilgoć i temperatura wpływają na ten instrument i kto powinien prowadzić prace przy takim obiekcie? Odpowiedzi zawiera dalsza część artykułu.
Wilgotność i drewno - co dzieje się w instrumencie?
Drewno w organach jest materiałem higroskopijnym, czyli pobiera i oddaje wodę zależnie od otoczenia. Dlatego silnie reaguje na zmiany temperatury i wilgotności powietrza. Nieodpowiednia wilgotność może powodować pęknięcia elementów drewnianych, a w skrajnych przypadkach sprawia, że na instrumencie nie da się grać. Każda gwałtowna zmiana wilgotności jest więc dla drewna realnym zagrożeniem.
Problem dotyczy nie tylko nadmiaru wody, lecz także zbyt suchego powietrza. Ogrzewanie kościoła potrafi wysuszyć powietrze i pogorszyć stan organów. W takim budynku ten sam system grzewczy, który jest wygodny dla wiernych, może być dla instrumentu zagrożeniem. Taki przypadek pokazuje, że opieka nad instrumentem zawsze musi uwzględniać warunki w całym wnętrzu.
W dokumentacji konserwatorskiej organów opisuje się m.in. uszkodzenia drewnianych piszczałek przez owady drewnożerne oraz pęknięcia mechaniczne. Takie zapisy pokazują, że ocena stanu drewna obejmuje różne rodzaje uszkodzeń. Jest to ważne, ponieważ każde z nich ma inne źródło, a zabytkowe organy wymagają dokładnego rozpoznania problemu.
Korozja piszczałek - dlaczego metal też się niszczy?
Piszczałki z cyny i ołowiu korodują pod wpływem kwasów organicznych, zwłaszcza w połączeniu ze skraplaniem pary wodnej. Korozja piszczałek jest więc związana z tym samym czynnikiem, który zagraża drewnu, czyli z wilgocią i zmianami temperatury we wnętrzu. To właśnie dlatego wilgotność jest w tym artykule tematem nadrzędnym.
Niemiecki poradnik pielęgnacji organów zaleca utrzymywanie wilgotności względnej poniżej 70 procent. Zaleca też wietrzenie budynku, aby zapobiegać rozwojowi mikroorganizmów. Warto pamiętać, że jest to wskazówka dotycząca warunków w budynku. Nie jest to instrukcja ingerowania w sam instrument, a ten tekst ma charakter wyłącznie informacyjny.
Wniosek jest prosty. Wilgotność trzeba traktować jako jeden wspólny problem dla drewna i metalu. Zbyt suche powietrze szkodzi elementom drewnianym, natomiast wilgoć ze skraplaniem pary wodnej sprzyja korozji piszczałek. W takim układzie prace konserwatorskie dotyczą każdego materiału w instrumencie, a ten sam czynnik może uszkadzać różne elementy.
Kto powinien prowadzić prace przy zabytkowych organach?
Zgodnie z polskim opracowaniem z 1970 roku prace przy zabytkowych organach powinien prowadzić doświadczony organmistrz pod nadzorem specjalistów. Prace te mają zachować walory artystyczne, muzyczne i oryginalną konstrukcję instrumentu. Taka zasada jest uzasadniona, ponieważ każda ingerencja w zabytek może zmienić jego brzmienie i substancję historyczną. Części oryginalnych nie da się potem odtworzyć.
Dlatego konserwację organów należy zlecać wyłącznie specjalistom. Samodzielne działania właścicieli, nawet podjęte w dobrej wierze, mogą pogorszyć stan instrumentu. Jeśli celem jest zachowanie zabytkowych organów dla kolejnych pokoleń, pierwszym krokiem powinien być kontakt z doświadczonym organmistrzem. Zachęcamy do tego, by każdą decyzję dotyczącą konserwacji organów konsultować z takim specjalistą.